Við íbúar höfuðborgarsvæðisins höfum vanist góðum vatnsgæðum og tökum þeim nú sem sjálfsögðum hlut. Þetta er ekki raunin alls staðar. Sinueldar kviknuðu í nágrenni vatnsbólanna í Heiðmörk fyrir skömmu og í annarri vindátt hefðu þeir getað haft áhrif á vatnsgæði. Ýmsar aðrar hættur steðja að vatnsbólunum okkar, þar á meðal aukin bílaumferð í Heiðmörk, tvöföldun Suðurlandsvegar og áform um uppbyggingu sveitarfélaga í grennd við vatnsbólin. Þá heyrast raddir um að einfalt sé að færa vatnsbólin annað eða ofar í landið. 

Að færa vatnsból sem um 65% heimila og atvinnulífs á höfuðborgarsvæðinu treystir á er ekki einfalt verkefni. Núverandi vatnsból eru gjöful og hafa þjónað samfélaginu frá árinu 1909. Samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofunnar gæti íbúafjöldi á Íslandi náð 500.000 árið 2037 og líklegt er að áfram verði langmest af þeirri mannfjölgun á höfuðborgarsvæðinu. Hér er miðað við háspá Hagstofunnar en reynslan sýnir að best sé að miða við þær. Núverandi vatnsból geta mætt eftirspurn næstu áratugi, en til lengri tíma þarf einnig að þróa ný vatnstökusvæði. Með þetta í huga er ljóst að þörf verður á öllum núverandi vatnsbólum og síðar fleiri til að mæta aukinni eftirspurn. Núverandi vatnsból munu því ekki víkja fyrir nýjum heldur verða áfram grunnur vatnsöflunar samhliða uppbyggingu nýrra svæða. Samfélagið treystir á þessi vatnsból, bæði heimili, atvinnulíf og neyðarþjónusta á borð við spítala. 

Ábyrg nýting og aukið áfallaþol 

Vatnsöflun er ekki eitt svæði heldur samtengt kerfi vatnsbóla, flutningsæða og geymslu sem hefur þróast yfir langan tíma. Öryggi kerfisins byggir á þessari heild en ekki einstökum stað. Jarðlögin í Heiðmörk gegna hlutverki náttúrulegrar síu þar sem vatn hreinsast áður en það er nýtt til neyslu. Slík skilyrði eru ekki sjálfgefin og erfitt að endurskapa annars staðar. 

Ef vatnsbólin yrðu færð ofar í land myndi það kalla á umfangsmiklar rannsóknir og framkvæmdir sem gætu tekið áratug eða lengur. Á meðan ný vatnsból væru rannsökuð og byggð upp myndi kerfið starfa með minna varaframboð, sem eykur rekstraráhættu tímabundið og óvissa um hversu gjöful önnur vatnsból yrðu. Slíkar framkvæmdir fela í sér nýja innviði, svo sem dælustöðvar, borholur, vatnsgeyma og flutningslagnir. Vatnsverndarsvæði myndi áfram þurfa að vera til staðar og tilfærsla myndi ekki fjarlægja vatnsverndarsvæði í Heiðmörk heldur eingöngu hnika því til. Og á sama tíma værum við búin að afleggja gjöful vatnsból og ættum mun erfiðara með að mæta eftirspurn. 

Þá myndi tilfærsla vatnsbóla ofar í landið færa vatnsbólin nær eldstöðvakerfi Brennisteinsfjalla þaðan sem hraun hafa runnið í átt til og að vatnsbólunum. 

Veitur bera ábyrgð á að tryggja samfellt aðgengi að vatni fyrir íbúa og fyrirtæki. Vatnsöflun í Heiðmörk byggir á dreifðri vinnslu úr tveimur grunnvatnsstraumum á þremur svæðum: Gvendarbrunnum, Myllulæk og Vatnsendakrikum. Vatn er flutt um tvær aðalæðar til Reykjavíkur. Þessi uppbygging tryggir afhendingaröryggi og sveigjanleika í rekstri. 

Veitur vinna samhliða að því að efla forvarnir og auka getu kerfisins til að bregðast við truflunum. Þar felst meðal annars að tryggja varaleiðir í vatnsöflun og dreifingu. Af þeirri ástæðu eru öll vatnsbólin mikilvægur hluti af heildarkerfinu. Þetta er ekki bara ábyrg nýting auðlinda heldur eykur þetta áfallaþol kerfisins í heild. 

Auknar forvarnir vegna ómissandi innviða 

Við getum styrkt forvarnir með einföldum aðgerðum sem draga úr líkum á atvikum. Girðing um viðkvæmustu svæðin og takmörkun gegnumaksturs þar sem vatnsból eru næst eru aðgerðir sem hægt er að ráðast í strax. Slíkar ráðstafanir hafa lítil áhrif á útivist þar sem um 97% Heiðmerkur verða áfram opin almenningi. Markmiðið er ekki að loka Heiðmörk heldur að samræma útivist og vernd vatnsbóla þannig að bæði geti farið saman til lengri tíma. Það er mikill styrkleiki að í grennd við vatnsból sé stórt útivistarsvæði á borð við Heiðmörk sem er sannkölluð útivistarparadís og verður áfram. Það tryggir einmitt vatnsbólin í sessi og heldur í skefjum ásókn í byggð í grennd við vatnsvernd. 

Í nýjum almannavarnarlögum er rík ábyrgð lögð á rekstraraðila ómissandi innviða og sérstök áhersla á forvarnir. Trygg vatnsöflun er grunnforsenda starfsemi heilbrigðisþjónustu, matvælaframleiðslu og annarra mikilvægra innviða og er því hluti af grunnöryggi samfélagsins. Deiliskipulag Heiðmerkur er liður í því að draga úr áhættu og styrkja viðnámsþrótt gagnvart náttúruvá, mengunarhættu og utanaðkomandi ógnum. 

Þótt ekki hafi orðið atvik sem kallað hefur á lokun vatnsbóla hafa verið skráð fjölmörg minni slys á svæðinu, meðal annars olíuleki. Aukning umferðar í Heiðmörk kallar á markvissari stýringu til að vernda vatnsbólin án þess að takmarka útivist að óþörfu. 

Áhættur við rekstur vatnsbóla í Heiðmörk eru viðráðanlegar með markvissum forvörnum, skipulagi og mótvægisaðgerðum. Vernd vatnsbóla í dag er fjárfesting sem kemur í veg fyrir umfangsmeiri og kostnaðarsamari aðgerðir síðar. Hreint vatn er mikilvæg auðlind sem þarf stöðugt að vernda og tryggja til framtíðar. Samfélagið treystir Veitum fyrir þessu mikilvæga verkefni og við viljum standa undir því trausti.